Yaşamı ve dönemi

Miletli Thales, yaklaşık MÖ 624–546 yılları arasında yaşamış ve İyonya doğa felsefesinin başlangıç figürlerinden biri kabul edilmiştir. Miletos, ticaret yolları ve farklı kültürlerle temasın yoğun olduğu bir kentti. Thales hakkında bildiklerimizin önemli bölümü Aristoteles, Herodotos ve Diogenes Laertios gibi daha sonraki antik kaynaklardan gelir; bu nedenle yaşam öyküsündeki bazı anlatılar tarihsel olgudan çok antik gelenek olarak değerlendirilmelidir.

Neden önemli?

Thales’i önemli yapan yalnızca “su” cevabı değildir; asıl önemi, evrenin kökenini doğaüstü anlatılar yerine doğanın kendi içindeki bir ilkeyle açıklama yönündeki düşünsel kırılmadır. Böylece ‘varlığın temelinde ne vardır?’ sorusu sistematik biçimde felsefenin gündemine girmiştir.

Temel düşünceleri

Thales’e göre arkhe, yani varlığın temel ilkesi sudur. Bu görüş bugün bilimsel olarak doğru değildir; fakat çok farklı görünen şeylerin arkasında ortak bir doğal temel bulunabileceği fikri açısından tarihsel öneme sahiptir. Doğayı gözlem, akıl yürütme ve doğal nedenlerle açıklama eğilimi sonraki Presokratik filozofları etkilemiştir.

Eserleri

Thales’e ait olduğu kesin olarak bilinen hiçbir yazılı eser günümüze ulaşmamıştır. Düşünceleri daha sonraki antik yazarların aktarımlarından bilinmektedir.

Felsefe tarihindeki mirası

Thales’in mirası, ‘her şey sudur’ önermesinden daha geniştir: evrenin anlaşılabilir olduğu ve doğa olaylarının doğal nedenlerle araştırılabileceği fikridir. Anaksimandros ve Anaksimenes ile devam eden Miletos geleneğinin önünü açmıştır.

“Kendini bil.”

Yaşamı ve dönemi

Efesli Herakleitos, yaklaşık MÖ 535–475 yılları arasında yaşamış Presokratik bir filozoftur. Aristokrat bir aileden geldiği aktarılır. Özlü, yoğun ve paradoksal dili nedeniyle antik çağda ‘Karanlık Herakleitos’ diye anılmıştır. Düşüncelerinin çoğu günümüze kısa fragmanlar halinde ulaşmıştır.

Neden önemli?

Herakleitos, gerçekliği durağan bir varlıklar toplamı olarak değil, sürekli oluş ve dönüşüm içindeki bir süreç olarak kavramasıyla felsefe tarihinde ayrı bir yere sahiptir. Karşıtlıkların çatışmasını düzensizlik değil, evrensel düzenin bir parçası olarak yorumlamıştır.

Temel düşünceleri

Değişim, oluş, logos ve karşıtların birliği temel kavramlarıdır. Logos evrendeki ortak düzeni ve ölçüyü ifade eder. Ateş, Herakleitos’un düşüncesinde dönüşümün simgesidir. Aynı ırmağa iki kez girilemeyeceği fikri, gerçekliğin sürekli değişim halinde olduğunu anlatır.

Eserleri

Genellikle ‘Doğa Üzerine’ adıyla anılan bir eserden söz edilir; ancak günümüze yalnızca fragmanlar ulaşmıştır.

Felsefe tarihindeki mirası

Herakleitos’un değişim ve karşıtlık düşüncesi, Hegel’den Nietzsche’ye kadar birçok düşünür üzerinde etkili olmuştur. Süreç, oluş ve çatışma kavramlarının felsefedeki en eski ve güçlü kaynaklarından biridir.

“Aynı ırmaklara girenlerin üzerinden başka başka sular akar.”

Yaşamı ve dönemi

Sokrates, MÖ 469–399 yılları arasında Atina’da yaşamıştır. Yazılı eser bırakmamış, felsefeyi kamusal alanlarda insanlarla konuşarak ve sorular sorarak yapmıştır. Yaşamı ve düşünceleri özellikle Platon, Ksenophon ve Aristophanes’in eserlerinden bilinir. MÖ 399’da gençleri yoldan çıkarmak ve kentin tanrılarına inanmamakla suçlanarak ölüme mahkûm edilmiştir.

Neden önemli?

Sokrates felsefenin ağırlık merkezini doğa sorunlarından insanın nasıl yaşaması gerektiği sorusuna kaydırdı. Erdem, adalet, bilgi ve iyi yaşam felsefesinin merkezine yerleşti.

Temel düşünceleri

Sokratik yöntem, kişinin bildiğini sandığı şeyleri sorular yoluyla sınamasına dayanır. Sokrates bilgeliği, insanın kendi bilgisizliğinin farkına varmasıyla ilişkilendirir. Erdem ile bilgi arasında güçlü bir bağ kurar.

Eserleri

Kendisine ait yazılı eser yoktur. Platon’un diyalogları ve Ksenophon’un Sokrates üzerine eserleri başlıca kaynaklardır.

Felsefe tarihindeki mirası

Sokrates, Batı felsefesinde eleştirel sorgulamanın simge isimlerinden biri olmuştur. Platon üzerinden Aristoteles’e ve sonraki etik geleneklere güçlü biçimde etki etmiştir.

“Sorgulanmamış hayat yaşanmaya değmez.”

Yaşamı ve dönemi

Demokritos, yaklaşık MÖ 460–370 yılları arasında Abdera’da yaşamış Presokratik filozoftur. Leukippos ile birlikte atomculuğun en önemli temsilcilerinden kabul edilir. Geniş ilgi alanları nedeniyle antik kaynaklarda matematikten etiğe kadar pek çok konuda yazdığı aktarılır.

Neden önemli?

Demokritos’un önemi, doğayı amaçsal ya da mitolojik açıklamalar yerine maddi parçacıklar ve boşluk üzerinden açıklamasıdır. Bu yaklaşım, sonraki materyalist gelenekler için güçlü bir tarihsel kaynak oluşturmuştur.

Temel düşünceleri

Varlığın daha fazla bölünemeyen atomlardan ve boşluktan oluştuğunu savunur. Nesnelerin farklılığı atomların biçim, düzen ve konum farklılıklarından kaynaklanır. Etik düşüncesinde ölçülülük, dinginlik ve ruhun dengesi öne çıkar.

Eserleri

Çok sayıda eser yazdığı aktarılır; ancak eserlerin büyük bölümü kaybolmuştur. Düşünceleri fragmanlardan ve sonraki yazarların aktarımlarından bilinmektedir.

Felsefe tarihindeki mirası

Atomculuk, Epikuros’tan modern doğa bilimlerinin gelişimine kadar uzanan geniş bir etki alanına sahip olmuştur. Demokritos, antik materyalizmin temel figürlerinden biridir.

“Ruh, kaderin evidir.”

Yaşamı ve dönemi

Baruch Spinoza, 1632’de Amsterdam’da Sefarad Yahudi bir ailede doğdu ve 1677’de Lahey’de öldü. Düşünceleri nedeniyle 1656’da cemaatinden dışlandı. Geçimini mercek yontarak sağladı ve yaşamını büyük ölçüde bağımsız bir düşünür olarak sürdürdü.

Neden önemli?

Spinoza, Tanrı, doğa, insan zihni ve özgürlük sorunlarını tek bir sistem içinde ele almasıyla erken modern felsefenin en radikal isimlerinden biridir. Descartes’ın zihin-beden ikiliğine güçlü bir alternatif geliştirdi.

Temel düşünceleri

Spinoza’ya göre tek töz vardır: Tanrı ya da Doğa. Zihin ve beden aynı gerçekliğin farklı sıfatlar altında kavranışıdır. Özgürlük nedenselliğin dışında olmak değil, bizi belirleyen nedenleri anlamaktır. Conatus, her varlığın kendi varlığını sürdürme çabasını ifade eder.

Eserleri

Etika; Teolojik-Politik İnceleme; Politik İnceleme; Descartes Felsefesinin İlkeleri.

Felsefe tarihindeki mirası

Spinoza, çağdaş zihin felsefesi, etik, siyaset felsefesi ve ekolojik düşünce üzerinde kalıcı etki bırakmıştır. Tanrı-Doğa birliği ve özgürlüğü anlamayla ilişkilendirmesi bugün de güçlü biçimde tartışılmaktadır.

“Özgür insan hiçbir şeyi ölümden daha az düşünmez.”

Yaşamı ve dönemi

Friedrich Nietzsche, 1844’te Röcken’de doğdu. Klasik filoloji eğitimi aldı ve 24 yaşında Basel Üniversitesi’nde profesör oldu. Sağlık sorunları nedeniyle akademiden ayrıldı ve daha sonra bağımsız yazar olarak yaşadı. 1900’de Weimar’da öldü.

Neden önemli?

Nietzsche, 19. yüzyıl Avrupa ahlakını, Hristiyanlığı, metafiziği ve modern kültürü kökten sorgulayan düşünürlerden biridir. Felsefeyi sistem kurmaktan çok değerleri yeniden değerlendiren bir eleştiri pratiği olarak kullandı.

Temel düşünceleri

Tanrı’nın ölümü, nihilizm, güç istenci, üstinsan, ebedi dönüş ve değerlerin yeniden değerlendirilmesi temel kavramlarıdır. Ahlakın kökenini tarihsel ve psikolojik süreçlerle açıklamaya çalıştı.

Eserleri

Tragedyanın Doğuşu; Şen Bilim; Böyle Buyurdu Zerdüşt; İyinin ve Kötünün Ötesinde; Ahlakın Soykütüğü Üzerine.

Felsefe tarihindeki mirası

Nietzsche, varoluşçuluk, post-yapısalcılık, psikoloji, edebiyat ve kültür eleştirisi üzerinde büyük etki bırakmıştır. 20. yüzyıl düşüncesinin en çok yorumlanan filozoflarından biridir.

“Beni öldürmeyen şey beni güçlendirir.”

Yaşamı ve dönemi

Pierre-Joseph Proudhon, 1809’da Besançon’da işçi kökenli bir ailede doğdu. Matbaacılık yaptı, ekonomi ve siyaset üzerine çalıştı. 1848 devrimleri sırasında milletvekilliği yaptı ve hayatı boyunca mülkiyet, kredi ve federasyon sorunlarıyla ilgilendi.

Neden önemli?

Proudhon, kendisini açıkça ‘anarşist’ olarak tanımlayan ilk önemli düşünürlerden biridir. Devlet ve kapitalist mülkiyet ilişkilerini birlikte eleştirmiştir.

Temel düşünceleri

Mutualizm, karşılıklılık, federasyon ve üreticilerin gönüllü örgütlenmesi düşüncesinin merkezindedir. ‘Mülkiyet hırsızlıktır’ sözü, başkalarının emeği üzerinden tahakküm sağlayan mülkiyet biçimlerine yönelik eleştirisini ifade eder.

Eserleri

Mülkiyet Nedir?; Ekonomik Çelişkiler Sistemi; Federasyon İlkesi; Devrimde ve Kilisede Adalet.

Felsefe tarihindeki mirası

Proudhon, anarşist, kooperatifçi ve federalist gelenekler üzerinde güçlü etki bırakmıştır. Merkezi devlet yerine yatay ve federatif örgütlenme düşüncesinin kurucu isimlerindendir.

“Mülkiyet hırsızlıktır.”

Yaşamı ve dönemi

Mihail Bakunin, 1814’te Rusya’da aristokrat bir ailede doğdu. Askerî eğitim aldıktan sonra felsefeye ve devrimci siyasete yöneldi. 1848 devrimlerine katıldı, uzun süre hapis ve sürgün yaşadı. Birinci Enternasyonal’de etkin rol oynadı.

Neden önemli?

Bakunin, 19. yüzyıl anarşizminin en etkili devrimci figürlerinden biridir. Devletin ve merkezî siyasal iktidarın özgürlük üzerindeki etkisini radikal biçimde eleştirdi.

Temel düşünceleri

Devlet, din ve hiyerarşik otoriteye karşı çıktı. Özgürlüğü toplumsal bir ilişki olarak gördü. Marx ile çatışmasının merkezinde devrim sonrasında devletin rolü ve merkezileşme sorunu bulunuyordu.

Eserleri

Devlet ve Anarşi; Tanrı ve Devlet; Federalizm, Sosyalizm ve Anti-Teolojizm.

Felsefe tarihindeki mirası

Bakunin, devrimci anarşizm, anti-otoriter sosyalizm ve sendikalist hareketler üzerinde büyük etki bıraktı. ‘Özgürlük ancak özgürlükle yaratılabilir’ düşüncesi onun yaklaşımını iyi özetler.

“Özgürlük ancak özgürlükle yaratılabilir.”

Yaşamı ve dönemi

Pyotr Kropotkin, 1842’de Rusya’da aristokrat bir ailede doğdu. Coğrafya ve doğa bilimleriyle ilgilendi; Sibirya’daki araştırmaları sosyal ve bilimsel düşüncesini etkiledi. Ayrıcalıklı yaşamı reddederek anarşist harekete katıldı ve uzun yıllar sürgünde yaşadı.

Neden önemli?

Kropotkin, anarşizmi yalnız siyasal değil, bilimsel ve etik temeller üzerinden de geliştirdi. Karşılıklı yardımlaşmayı toplumsal yaşamın ve evrimin önemli bir ilkesi olarak savundu.

Temel düşünceleri

İşbirliği, karşılıklı yardım, komünal üretim ve gönüllü federasyonlar temel kavramlarıdır. Merkezi devlet yerine özgür komünlerin ve federasyonların oluşturduğu bir toplumu savundu.

Eserleri

Karşılıklı Yardımlaşma; Ekmeğin Fethi; Tarlalar, Fabrikalar ve Atölyeler; Bir Devrimcinin Anıları.

Felsefe tarihindeki mirası

Kropotkin, anarşist komünizm, ekolojik düşünce ve dayanışma teorileri üzerinde kalıcı etki bıraktı. Karşılıklı yardım kavramı bugün biyoloji ve sosyal bilimlerde yeniden tartışılmaktadır.

“Karşılıklı yardım, yaşamın güçlü ilkelerinden biridir.”

Yaşamı ve dönemi

Emma Goldman, 1869’da Litvanya’da doğdu ve genç yaşta ABD’ye göç etti. İşçi hareketi, ifade özgürlüğü, kadın özgürlüğü, doğum kontrolü ve savaş karşıtlığı konularında mücadele etti. Güçlü bir hatip ve üretken bir yazardı.

Neden önemli?

Goldman, anarşizmi yalnız siyasal kurumlar üzerinden değil, gündelik yaşam, kadınların özgürlüğü, aşk, cinsellik ve ifade özgürlüğü üzerinden de geliştirdi.

Temel düşünceleri

Devlet, kapitalizm ve patriyarka eleştirisini bir arada ele aldı. Bireysel özgürlüğün toplumsal özgürlükten ayrı düşünülemeyeceğini savundu. Özgürlüğün yalnız yasalarla değil, yaşam biçimleriyle de ilgili olduğunu vurguladı.

Eserleri

Anarchism and Other Essays; Living My Life; My Disillusionment in Russia.

Felsefe tarihindeki mirası

Goldman, anarşist feminizm, ifade özgürlüğü ve bireysel haklar tartışmalarında kalıcı bir figürdür. 20. yüzyıl özgürlükçü düşüncesinin en güçlü seslerinden biri olarak kabul edilir.

“Özgürlük bir halka indirilmez; bir halk kendini özgürlüğe yükseltmelidir.”

Yaşamı ve dönemi

Karl Marx, 1818’de Trier’de doğdu. Hukuk ve felsefe eğitimi aldı, gazetecilik yaptı ve siyasal faaliyetleri nedeniyle çeşitli ülkelerde sürgün yaşadı. Yaşamının büyük bölümünü Londra’da geçirdi ve Friedrich Engels ile uzun süreli bir düşünsel ortaklık kurdu.

Neden önemli?

Marx, kapitalizmin tarihsel ve ekonomik yapısını sistematik biçimde çözümleyen en etkili düşünürlerden biridir. Felsefe, ekonomi ve siyaset arasında güçlü bir bağ kurdu.

Temel düşünceleri

Tarihsel materyalizm, sınıf mücadelesi, yabancılaşma, meta, artı-değer ve sermaye birikimi temel kavramlarıdır. Toplumsal kurumları üretim ilişkileri ve maddi yaşam koşullarıyla bağlantılı olarak ele aldı.

Eserleri

Kapital; Komünist Manifesto; Alman İdeolojisi; Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i; Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı.

Felsefe tarihindeki mirası

Marx’ın düşünceleri sosyalizm, komünizm, sosyoloji, ekonomi politik ve tarih teorisi üzerinde olağanüstü geniş bir etki yaratmıştır. 19. ve 20. yüzyıl siyasetini en çok etkileyen filozoflardan biridir.

“Asıl olan dünyayı değiştirmektir.”

Yaşamı ve dönemi

Jean-Paul Sartre, 1905’te Paris’te doğdu. Filozof, romancı, oyun yazarı ve kamusal entelektüel olarak çalıştı. II. Dünya Savaşı, sömürgecilik ve siyasal mücadeleler üzerine aktif tavır aldı. 1964’te Nobel Edebiyat Ödülü’nü reddetti.

Neden önemli?

Sartre, varoluşçuluğu 20. yüzyılın en etkili felsefi ve kültürel akımlarından biri haline getiren düşünürdür.

Temel düşünceleri

‘Varoluş özden önce gelir’ sözü, insanın önceden belirlenmiş bir doğası olmadığını ifade eder. İnsan seçimleriyle kendisini kurar; bu özgürlük aynı zamanda ağır bir sorumluluk getirir. Kötü niyet, kişinin kendi özgürlüğünden kaçma biçimidir.

Eserleri

Varlık ve Hiçlik; Bulantı; Varoluşçuluk Bir Hümanizmdir; Diyalektik Aklın Eleştirisi.

Felsefe tarihindeki mirası

Sartre, varoluşçuluk, edebiyat, siyaset teorisi ve özgürlük tartışmalarında büyük etki bırakmıştır. Felsefeyi kamusal ve siyasal sorumlulukla birleştiren figürlerden biridir.

“İnsan özgürlüğe mahkûmdur.”

Yaşamı ve dönemi

Albert Camus, 1913’te Fransız Cezayiri’nde yoksul bir ailede doğdu. Gazetecilik, roman, tiyatro ve deneme alanlarında eser verdi. II. Dünya Savaşı sırasında Fransız Direnişi içinde yer aldı ve 1957’de Nobel Edebiyat Ödülü aldı.

Neden önemli?

Camus, insanın anlam arayışı ile dünyanın sessizliği arasındaki gerilimi ‘absürd’ kavramıyla ele aldı. Varoluşçu düşünceyle yakın görülse de kendisini doğrudan varoluşçu olarak tanımlamadı.

Temel düşünceleri

Absürd, başkaldırı, özgürlük, dayanışma ve ölçü temel temalardır. İntiharı çözüm olarak reddetti; absürde rağmen bilinçli ve yoğun yaşamı savundu. Siyasal şiddete ve totalitarizme eleştirel yaklaştı.

Eserleri

Yabancı; Sisifos Söyleni; Veba; Başkaldıran İnsan; Düşüş.

Felsefe tarihindeki mirası

Camus, edebiyat ve felsefenin kesişiminde özgürlük, başkaldırı ve insan dayanışmasının güçlü bir sesi olmuştur.

“Başkaldırıyorum, öyleyse varız.”

Yaşamı ve dönemi

Hannah Arendt, 1906’da Almanya’da doğdu. Martin Heidegger ve Karl Jaspers ile çalıştı. Nazilerin iktidara gelmesinden sonra Avrupa’dan kaçtı ve sonunda ABD’ye yerleşti.

Neden önemli?

Arendt, 20. yüzyıl siyaset felsefesinin en etkili isimlerinden biridir. Totalitarizm, kamusal alan, eylem, özgürlük ve siyasal sorumluluk üzerine özgün analizler geliştirdi.

Temel düşünceleri

İnsanlık Durumu’nda emek, iş ve eylem arasında ayrım yaptı. Özgürlüğü kamusal alanda ortak eylemle ilişkilendirdi. ‘Kötülüğün sıradanlığı’ kavramı, modern bürokratik suçların düşüncesiz itaatle ilişkisini tartışır.

Eserleri

Totalitarizmin Kaynakları; İnsanlık Durumu; Eichmann Kudüs’te; Devrim Üzerine.

Felsefe tarihindeki mirası

Arendt, totalitarizm, yurttaşlık, kamusal alan ve etik sorumluluk tartışmalarında bugün de merkezi bir düşünürdür.

“Özgürlük, kamusal alanda eylemde bulunabilmektir.”

Yaşamı ve dönemi

Murray Bookchin, 1921’de New York’ta doğdu. Gençliğinde işçi hareketleriyle ilişki kurdu; daha sonra anarşist ve özgürlükçü sosyalist düşünceye yöneldi. Ekolojik sorunlarla toplumsal hiyerarşi arasında bağlantı kurdu.

Neden önemli?

Bookchin, toplumsal ekoloji yaklaşımının kurucularından biridir. Ekolojik krizi yalnız teknik bir sorun değil, toplumsal tahakküm ilişkilerinin sonucu olarak ele aldı.

Temel düşünceleri

Toplumsal ekoloji, özgürlükçü belediyecilik, doğrudan demokrasi ve konfederal örgütlenme temel kavramlarıdır. Hiyerarşinin yalnız devlette değil, toplumsal yaşamın farklı alanlarında da yeniden üretildiğini savundu.

Eserleri

Özgürlüğün Ekolojisi; Kentsiz Kentleşme; Post-Scarcity Anarchism; Remaking Society.

Felsefe tarihindeki mirası

Bookchin’in fikirleri ekoloji hareketleri, yerel demokrasi ve özgürlükçü belediyecilik tartışmaları üzerinde önemli etki bıraktı.

“Ekolojik sorunların kökleri toplumsal sorunlardadır.”

Yaşamı ve dönemi

Noam Chomsky, 1928’de Philadelphia’da doğdu. Dilbilim alanındaki çalışmalarıyla modern dilbilimin dönüşümünde belirleyici rol oynadı; aynı zamanda siyaset, medya ve dış politika üzerine uzun yıllardır yazan bir kamusal entelektüeldir.

Neden önemli?

Chomsky, bilimsel dilbilim ile siyasal iktidar eleştirisini aynı yaşam içinde birleştiren nadir düşünürlerden biridir.

Temel düşünceleri

Dilbilimde üretici dilbilgisi yaklaşımını geliştirdi. Siyasal düşüncesinde devlet iktidarı, propaganda, savaş ve kurumsal medyanın işleyişini eleştirdi. Kendini özgürlükçü sosyalist ve anarşist gelenekle ilişkilendirmiştir.

Eserleri

Syntactic Structures; Aspects of the Theory of Syntax; Manufacturing Consent; Understanding Power.

Felsefe tarihindeki mirası

Chomsky hem dilbilimde hem medya ve iktidar eleştirisinde 20. ve 21. yüzyılın en etkili isimlerinden biridir.

“İktidarı sorgulamak demokrasinin temelidir.”

Yaşamı ve dönemi

Bertrand Russell, 1872’de İngiltere’de doğdu. Filozof, mantıkçı, matematikçi ve barış aktivisti olarak geniş bir alanda çalıştı. Analitik felsefenin kurucu isimlerinden biridir ve 1950’de Nobel Edebiyat Ödülü aldı.

Neden önemli?

Russell, matematiksel mantık ve analitik felsefenin gelişiminde belirleyici rol oynadı. Aynı zamanda savaş, nükleer silahlar, din, eğitim ve özgürlük üzerine kamusal mücadele yürüttü.

Temel düşünceleri

Mantıksal analiz, bilgi kuramı, dil felsefesi ve bilimsel düşünce çalışmalarının merkezindedir. Dogmatizme karşı eleştirel düşünceyi savundu.

Eserleri

Principia Mathematica; Felsefenin Problemleri; Batı Felsefesi Tarihi; Neden Hristiyan Değilim.

Felsefe tarihindeki mirası

Russell, modern mantık, analitik felsefe ve kamusal entelektüel geleneğin en önemli figürlerinden biridir.

“İyi yaşam, sevgiden esinlenen ve bilgiyle yönlendirilen yaşamdır.”

Yaşamı ve dönemi

Anaksimandros, yaklaşık MÖ 610–546 yılları arasında Miletos’ta yaşadı. Thales’in öğrencisi ya da yakın düşünce çevresinden biri kabul edilir. İyonya kentlerinin ticaret, denizcilik ve farklı kültürlerle temas sayesinde canlı bir düşünce ortamına sahip olduğu dönemde yetişti. Astronomi, coğrafya ve doğa araştırmalarıyla da ilgilendi; yeryüzünün bilinen bölgelerini gösteren erken haritalardan birini hazırladığı ve gök olaylarını doğal nedenlerle açıklamaya çalıştığı aktarılır.

Neden önemli?

Anaksimandros, evrenin temelini su, hava veya ateş gibi belirli bir maddede aramak yerine “apeiron” adını verdiği sınırsız ve belirsiz bir ilkede aradı. Böylece felsefi açıklamayı gözle görülen tek bir unsurdan daha soyut bir düzeye taşıdı.

Temel düşünceleri

Apeiron, doğmuş ve sınırlı varlıkların kendisinden çıktığı, yeniden kendisine döndüğü tükenmez kaynaktır. Karşıtlıklar—sıcak ve soğuk, kuru ve yaş gibi—bu kaynaktan ayrışır. Varlıkların ortaya çıkışı ve yok oluşu, doğadaki ölçü ve denge düzeni içinde gerçekleşir.

Eserleri

Anaksimandros’a atfedilen Doğa Üzerine adlı eserden yalnızca kısa bir fragman günümüze ulaşmıştır. Düşünceleri çoğunlukla daha sonraki antik yazarların aktarımlarından bilinmektedir.

Felsefe tarihindeki mirası

Doğayı mitolojik anlatılar yerine genel ilkeler ve düzenliliklerle açıklama girişimi, bilimsel ve felsefi düşüncenin gelişmesinde belirleyici bir adımdır. Apeiron kavramı, sonsuzluk ve varlığın kaynağı üzerine sonraki tartışmaları derinden etkilemiştir.

Varlıklar, zamanın düzenine göre geldikleri yere yeniden döner.

Portre: Antik Roma mozaik sanatçısı / Wikimedia Commons

Yaşamı ve dönemi

Platon, yaklaşık MÖ 427’de Atina’da aristokrat bir ailede doğdu. Gençliğinde siyasetle ilgilendi; fakat hocası Sokrates’in MÖ 399’da idam edilmesi, onun Atina demokrasisine ve siyasal yaşama bakışını kökten değiştirdi. Uzun yolculuklardan sonra Atina’da Akademia’yı kurdu. Bu okul, yüzyıllar boyunca felsefe ve bilim çalışmalarının önemli merkezlerinden biri oldu.

Neden önemli?

Platon, bilgi, gerçeklik, ahlak, sanat, eğitim ve siyaset sorunlarını birbirine bağlı büyük bir sistem içinde ele aldı. Felsefi metinlerini çoğunlukla diyalog biçiminde yazması, okuru hazır cevapları kabul etmeye değil düşünceyi adım adım sorgulamaya davet eder.

Temel düşünceleri

Duyularla algıladığımız dünya sürekli değişirken, gerçek bilginin değişmeyen biçimlere ya da “idealar”a yöneldiğini savundu. Mağara benzetmesi, görünüş ile gerçeklik arasındaki ayrımı anlatır. Ona göre adalet, insan ruhunun ve toplumun farklı güçleri arasında kurulacak uyumla mümkündür.

Eserleri

Devlet, Şölen, Sokrates’in Savunması, Phaidon, Phaidros, Theaitetos, Timaios ve Yasalar en önemli diyalogları arasındadır.

Felsefe tarihindeki mirası

Platon’un düşüncesi antik çağdan Rönesans’a, İslam felsefesinden modern siyaset kuramına kadar çok geniş bir alanı etkiledi. Batı felsefesinin temel sorularının önemli bir bölümü onun diyaloglarında sistemli biçimde ortaya kondu.

Felsefe, insanın hayret etmesiyle başlar.

Portre: Jastrow / Wikimedia Commons

Yaşamı ve dönemi

Aristoteles, MÖ 384’te Stageira’da doğdu. On yedi yaşlarında Atina’ya giderek Platon’un Akademia’sına katıldı ve yaklaşık yirmi yıl burada kaldı. Daha sonra Makedonya’da Büyük İskender’in eğitiminde görev aldı. Atina’ya döndüğünde Lykeion adlı okulunu kurdu; öğrencileriyle yürüyerek tartıştığı için bu çevre “Peripatetik” okul olarak anıldı.

Neden önemli?

Aristoteles yalnızca metafizik ve etikle değil mantık, siyaset, biyoloji, şiir, retorik ve doğa araştırmalarıyla da ilgilendi. Kavramları sınıflandıran, kanıt biçimlerini inceleyen ve gözleme önem veren yaklaşımı, yüzyıllar boyunca bilim ve felsefenin temel çerçevelerinden biri oldu.

Temel düşünceleri

Varlıkları madde ve biçimin birlikteliği olarak ele aldı. Değişimi güç hâlinden gerçekleşmeye geçişle açıkladı. Etikte insanın amacını “eudaimonia”, yani iyi ve gelişmiş bir yaşam olarak gördü. Bu yaşama, aşırılıklar arasında akla uygun ölçüyü bulan erdemli davranışlarla ulaşılabileceğini savundu.

Eserleri

Nikomakhos’a Etik, Politika, Metafizik, Fizik, Ruh Üzerine, Poetika ve mantık çalışmalarının toplandığı Organon başlıca eserleridir.

Felsefe tarihindeki mirası

Aristoteles’in düşüncesi İslam filozofları, Orta Çağ skolastiği, modern bilim ve çağdaş etik üzerinde derin izler bıraktı. Mantık alanındaki çalışmaları iki bin yılı aşkın süre temel başvuru kaynağı oldu.

İnsan, doğası gereği siyasal bir varlıktır.

Portre: Jastrow / Wikimedia Commons

Yaşamı ve dönemi

Epikuros, MÖ 341’de Samos adasında doğdu. Atina’da “Bahçe” adıyla bilinen okulunu kurdu. Bu topluluk dönemi için dikkat çekici biçimde kadınlara ve kölelere de açıktı. Epikuros, gösterişli kamusal yaşam yerine dostluk, düşünsel açıklık ve sade yaşam etrafında kurulan bir topluluğu tercih etti.

Neden önemli?

Epikuros çoğu zaman sınırsız haz arayışıyla yanlış biçimde özdeşleştirilir. Oysa onun savunduğu haz, bedensel acının ve zihinsel huzursuzluğun yokluğudur. Mutluluğu tüketimde değil, gereksiz isteklerden kurtulmada ve dostlarla güvenli bir yaşam kurmada aradı.

Temel düşünceleri

Doğayı atomlar ve boşlukla açıklayan materyalist bir yaklaşımı benimsedi. Tanrılar varsa bile insan yaşamına müdahale etmediklerini, bu nedenle tanrı korkusunun gereksiz olduğunu savundu. Ölüm deneyimlenemeyeceği için ölüm korkusunun insanın yaşamını zehirlememesi gerektiğini söyledi.

Eserleri

Yüzlerce eser yazdığı aktarılır; ancak günümüze yalnızca birkaç mektup, özdeyiş ve fragman ulaşmıştır. Menoeceus’a Mektup, etik görüşlerinin en açık kaynaklarından biridir.

Felsefe tarihindeki mirası

Epikürcülük, Lucretius aracılığıyla Roma dünyasında ve daha sonra modern materyalizm ile laik ahlak düşüncesinde etkili oldu. Sade yaşam, dostluk ve korkudan özgürleşme vurgusu bugün de güçlüdür.

Biz varken ölüm yoktur; ölüm geldiğinde ise biz yokuz.

Portre: ChrisO / Wikimedia Commons

Yaşamı ve dönemi

Epiktetos, yaklaşık MS 50’de Frigya’daki Hierapolis’te köle olarak doğdu. Roma’da yaşarken Stoacı filozof Musonius Rufus’un derslerini izledi. Özgürlüğünü kazandıktan sonra felsefe öğretmeye başladı; filozofların Roma’dan sürülmesi üzerine Nikopolis’e yerleşerek burada etkili bir okul kurdu.

Neden önemli?

Epiktetos’un yaşamı, özgürlüğün yalnızca dış koşullarla açıklanamayacağı düşüncesine güçlü bir somutluk kazandırır. Ona göre insanın gerçek alanı kendi yargıları, tercihleri ve eylemleridir; ün, servet ve başkalarının davranışları ise tam olarak denetimimizde değildir.

Temel düşünceleri

Stoacı pratiğin başlangıcı, bize bağlı olanlarla olmayanları ayırmaktır. Acıyı büyüten çoğu zaman olayların kendisi değil, onlar hakkında verdiğimiz hükümlerdir. Bu ayrım edilgenlik değil; enerjimizi etkileyebileceğimiz alana yöneltme ve ahlaki sorumluluğumuzu üstlenme çağrısıdır.

Eserleri

Epiktetos’un kendisi eser yazmadı. Öğrencisi Arrianos, derslerini Söylevler ve El Kitabı adıyla kaydetti.

Felsefe tarihindeki mirası

Epiktetos’un düşüncesi Marcus Aurelius’tan modern psikolojiye kadar geniş bir etki yarattı. Özellikle bilişsel davranışçı yaklaşımlarda, düşünce ve yorumların duygular üzerindeki rolüne ilişkin görüşleri yeniden önem kazandı.

İnsanları olaylar değil, olaylar hakkındaki yargıları sarsar.

Portre: Henri Bonnart / Wikimedia Commons

Yaşamı ve dönemi

René Descartes, 1596’da Fransa’da doğdu. Cizvit eğitimi aldı; matematik, doğa bilimi ve felsefeyle ilgilendi. Avrupa’nın çeşitli bölgelerinde yaşadı ve çalışmalarının önemli bölümünü Hollanda’da sürdürdü. 1650’de İsveç Kraliçesi Christina’nın davetiyle Stockholm’e gitti ve aynı yıl burada öldü.

Neden önemli?

Descartes, kesin bilginin hangi temelde kurulabileceği sorusunu modern felsefenin merkezine yerleştirdi. Gelenek, duyular ve otorite tarafından verilen bilgileri yöntemli biçimde sorgulayarak, sarsılmaz bir başlangıç noktası aradı.

Temel düşünceleri

Yöntemsel kuşku sonucunda, kuşku duyan öznenin varlığından kuşku duyulamayacağını savundu: “Düşünüyorum, öyleyse varım.” Zihin ile bedeni farklı tözler olarak ayırdı. Açık ve seçik düşünceleri doğru bilginin ölçütü kabul ederken matematiksel yöntemi bilimsel araştırmanın modeli olarak gördü.

Eserleri

Yöntem Üzerine Konuşma, İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar, Felsefenin İlkeleri ve Ruhun Tutkuları başlıca eserleridir.

Felsefe tarihindeki mirası

Descartes’ın özne merkezli yaklaşımı, modern bilgi kuramı ve zihin felsefesinin yönünü belirledi. Zihin–beden ikiliği günümüzde de felsefe, psikoloji ve sinirbilim tartışmalarının temel sorunlarından biridir.

Düşünüyorum, öyleyse varım.

Portre: Frans Hals sonrası / Wikimedia Commons

Yaşamı ve dönemi

Immanuel Kant, 1724’te Königsberg’de doğdu ve yaşamının neredeyse tamamını bu kentte geçirdi. Üniversitede doğa bilimleri, mantık ve metafizik dersleri verdi. Aydınlanma çağının bilimsel başarılarıyla aklın sınırlarına ilişkin kuşkuları bir araya getirerek felsefede büyük bir dönüşüm gerçekleştirdi.

Neden önemli?

Kant, bilginin yalnızca dış dünyadan pasif biçimde alınmadığını; insan zihninin deneyimi belirli biçimler ve kavramlarla düzenlediğini savundu. Böylece rasyonalizm ile deneycilik arasındaki çatışmaya yeni bir çözüm önerdi.

Temel düşünceleri

Deneyim dünyasını bilebiliriz; fakat şeylerin bizden bağımsız hâlini doğrudan bilemeyiz. Ahlakta, insanın yalnızca araç değil kendi başına amaç olduğunu vurguladı. Özgürlük, keyfî davranmak değil, aklın evrensel ahlak yasasını kendi irademizle benimsemektir. Aydınlanmayı insanın kendi aklını kullanma cesareti olarak tanımladı.

Eserleri

Saf Aklın Eleştirisi, Pratik Aklın Eleştirisi, Yargı Gücünün Eleştirisi, Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi ve Ebedi Barış Üzerine temel eserleridir.

Felsefe tarihindeki mirası

Kant, Alman idealizminden çağdaş etik ve siyaset felsefesine kadar hemen her modern düşünce akımını etkiledi. İnsan onuru, özerklik ve evrensel hukuk düşünceleri bugün de önemini korumaktadır.

Kendi aklını kullanma cesaretini göster.

Portre: Yaklaşık 1790 tarihli anonim portre / Wikimedia Commons

Yaşamı ve dönemi

Simone de Beauvoir, 1908’de Paris’te doğdu. Sorbonne’da felsefe eğitimi aldı ve genç yaşta öğretmenlik sınavında büyük başarı gösterdi. Jean-Paul Sartre ile yaşam boyu süren düşünsel ortaklığına rağmen bağımsız bir yazar ve filozof olarak roman, deneme, anı ve siyasal metinler üretti. Kadınların özgürleşmesi ve sömürgecilik karşıtı mücadelelerde etkin rol aldı.

Neden önemli?

Beauvoir, varoluşçuluğun özgürlük ve sorumluluk kavramlarını kadınların tarihsel ve toplumsal deneyimine uyguladı. Kadınlığın değişmez bir biyolojik kader değil, toplumsal ilişkiler içinde kurulan bir konum olduğunu gösterdi.

Temel düşünceleri

İnsan önceden belirlenmiş bir özle doğmaz; seçimleri ve ilişkileri içinde kendini kurar. Ancak özgürlük hiçbir zaman boşlukta gerçekleşmez: ekonomik koşullar, gelenekler ve iktidar ilişkileri insanların imkânlarını sınırlar. Kendi özgürlüğümüzün anlamlı olabilmesi, başkalarının da özgürleşmesini istememizi gerektirir.

Eserleri

İkinci Cins, Belirsizlik Ahlakı Üzerine, Konuk Kız, Mandarinler ve çok ciltli anıları başlıca eserleridir.

Felsefe tarihindeki mirası

İkinci Cins, çağdaş feminist felsefenin kurucu metinlerinden biri oldu. Beauvoir’ın özgürlüğü somut toplumsal koşullarla birlikte düşünmesi etik, toplumsal cinsiyet ve siyaset tartışmalarını kalıcı biçimde değiştirdi.

Kadın doğulmaz, kadın olunur.

Portre: İsrail Ulusal Fotoğraf Koleksiyonu / Wikimedia Commons

Yaşamı ve dönemi

Michel Foucault, 1926’da Fransa’nın Poitiers kentinde doğdu. École Normale Supérieure’de felsefe ve psikoloji eğitimi aldı. Fransa dışında da akademik görevlerde bulundu; 1970’te Collège de France’ta Düşünce Sistemleri Tarihi kürsüsüne seçildi. Hapishane reformu, insan hakları ve dışlanan grupların mücadeleleriyle yakından ilgilendi.

Neden önemli?

Foucault, iktidarı yalnızca devlette veya yasak koyan bir merkezde aramadı. Hastane, okul, hapishane, kışla ve klinik gibi kurumlarda işleyen bilgi, gözetim ve normalleştirme düzeneklerini inceledi.

Temel düşünceleri

Bilgi ile iktidarın birbirinden ayrılamayacağını; toplumların “normal”, “deli”, “suçlu” ya da “hasta” gibi kategorileri tarihsel süreçlerde ürettiğini savundu. Disiplin, bedenleri görünür hâle getirir ve davranışları düzenler. Buna rağmen iktidarın bulunduğu her yerde direniş imkânlarının da ortaya çıktığını vurguladı.

Eserleri

Deliliğin Tarihi, Kliniğin Doğuşu, Kelimeler ve Şeyler, Bilginin Arkeolojisi, Hapishanenin Doğuşu ve Cinselliğin Tarihi başlıca eserleridir.

Felsefe tarihindeki mirası

Foucault’nun çalışmaları sosyoloji, tarih, siyaset bilimi, eğitim, hukuk ve toplumsal cinsiyet araştırmalarını etkiledi. Günümüzde gözetim teknolojileri ve kişisel veriler üzerine tartışmalar onun kavramlarıyla yeniden okunmaktadır.

İktidar yalnızca bastırmaz; bilgi ve özne biçimleri de üretir.

Portre: Nemomain / Wikimedia Commons

Yaşamı ve dönemi

Errico Malatesta, 1853’te İtalya’nın Santa Maria Capua Vetere kentinde doğdu. Genç yaşta cumhuriyetçi hareketlere katıldı, daha sonra anarşizme yöneldi. Yaşamı boyunca İtalya, Arjantin, İngiltere ve başka ülkelerde örgütlenme, yayıncılık ve işçi hareketleri içinde çalıştı. Defalarca tutuklandı, sürgüne gönderildi ve polis gözetiminde yaşadı.

Neden önemli?

Malatesta, anarşizmi yalnızca geleceğe ilişkin bir ideal değil, gündelik mücadele içinde kurulması gereken canlı bir toplumsal hareket olarak ele aldı. Örgütlenme ile bireysel özgürlüğün birbirine karşıt olmadığını savundu.

Temel düşünceleri

Devletin, kapitalizmin ve her türlü zorlayıcı hiyerarşinin kaldırılmasını istedi. Toplumun gönüllü birlikler, federasyonlar ve karşılıklı yardımlaşma temelinde örgütlenebileceğini savundu. Devrimi tek bir tarihsel an değil, özgürlükçü ilişkileri genişleten sürekli bir süreç olarak gördü.

Eserleri

Anarşi, Anarşist Program, Anarşistler Arasında ve çok sayıdaki gazete yazısı temel metinleri arasındadır. Umanità Nova gazetesinin yayınında önemli rol oynadı.

Felsefe tarihindeki mirası

Malatesta’nın özgürlükçü örgütlenme, çoğulculuk ve toplumsal mücadele üzerine düşünceleri çağdaş anarşist hareketleri etkilemeye devam etmektedir. Dogmatizme karşı pratik ve açık uçlu yaklaşımı onu anarşist geleneğin en önemli isimlerinden biri yapar.

Bizim istediğimiz özgürlük, herkes için özgürlüktür.

Portre: Max Nettlau arşivi / Wikimedia Commons

Yaşamı ve dönemi

Élisée Reclus, 1830’da Fransa’da doğdu. Coğrafya eğitimi aldı; Avrupa, Amerika ve başka bölgelerde uzun yolculuklar yaptı. Paris Komünü’nü desteklediği için tutuklandı ve sürgüne gönderildi. Bilimsel çalışmalarını anarşist düşünce ve toplumsal mücadeleyle birlikte sürdürdü.

Neden önemli?

Reclus, coğrafyayı yalnızca dağların, nehirlerin ve sınırların betimlenmesi olarak görmedi. İnsan toplumlarıyla doğal çevre arasındaki karşılıklı ilişkiyi; devlet sınırlarının, sömürgeciliğin ve eşitsizliğin mekânı nasıl biçimlendirdiğini inceledi.

Temel düşünceleri

İnsanlığın doğanın dışında değil onun içinde yer aldığını savundu. Özgür bir toplumun doğaya hükmetme anlayışını da geride bırakması gerektiğini düşündü. Devletlerin çizdiği sınırlar yerine halkların özgür birlikteliğini, dayanışmayı ve yerel yaşamın zenginliğini öne çıkardı.

Eserleri

On dokuz ciltlik Yeni Evrensel Coğrafya, Yeryüzü ve İnsan ile İnsan ve Yeryüzü başlıca eserleridir.

Felsefe tarihindeki mirası

Reclus, özgürlükçü coğrafyanın ve toplumsal ekoloji düşüncesinin öncülerinden kabul edilir. Doğa, kent, sınır ve iktidar ilişkilerine yönelik yaklaşımı günümüz ekolojik hareketleri açısından yeniden değer kazanmaktadır.

İnsan, kendinin bilincine varan doğadır.

Portre: Nadar / Wikimedia Commons

Yaşamı ve dönemi

David Graeber, 1961’de New York’ta doğdu. Antropoloji eğitimi aldı; saha çalışmalarını Madagaskar’da yürüttü. Yale Üniversitesi ve London School of Economics’te ders verdi. Akademik çalışmalarının yanı sıra küreselleşme karşıtı hareketlerde ve Occupy Wall Street sürecinde etkin rol oynadı.

Neden önemli?

Graeber, borç, para, bürokrasi ve çalışma hayatı gibi gündelik kurumların doğal ve değişmez olmadığını tarihsel ve antropolojik örneklerle gösterdi. İnsan topluluklarının merkezi otorite olmadan çok farklı işbirliği biçimleri kurabildiğini vurguladı.

Temel düşünceleri

Toplumsal düzenin yalnızca yukarıdan gelen kurallarla değil, insanların gündelik dayanışması ve karşılıklı yardımlaşmasıyla sürdüğünü savundu. “Gündelik komünizm” kavramıyla insanların ihtiyaç ve yetenek temelinde sürekli paylaşım ilişkileri kurduğunu anlattı. Gereksiz ve anlamsız işlerin modern çalışma düzeninde yaygınlaşmasını eleştirdi.

Eserleri

Borç: İlk 5000 Yıl, Anarşist Bir Antropolojiden Parçalar, Bürokrasi, Tırıvırı İşler ve David Wengrow ile yazdığı Her Şeyin Şafağı önemli eserleridir.

Felsefe tarihindeki mirası

Graeber, antropolojiyi özgürlükçü siyasetle buluşturdu. Borç ve çalışma üzerine kitapları akademinin dışına taşarak geniş bir kamusal tartışma yarattı; toplumsal hayal gücünün siyasal değişim için vazgeçilmez olduğunu gösterdi.

Dünya, birlikte kurduğumuz bir şeydir; onu başka türlü de kurabiliriz.

Portre: Guido van Nispen / Wikimedia Commons, CC BY 2.0